De vaststellingsovereenkomst heeft een eigen wettelijke regeling in het Burgerlijk Wetboek. In Titel 15 van Boek 7, specifiek de artikelen 7:900 tot en met 7:906 BW, staat beschreven wat een vaststellingsovereenkomst is en welke regels ervoor gelden. In dit artikel leggen wij deze wetsartikelen uit in begrijpelijke taal.
De wettelijke basis
De vaststellingsovereenkomst (in de praktijk afgekort tot VSO) is een bijzondere overeenkomst die in de wet is geregeld. De artikelen 7:900 tot en met 7:906 van het Burgerlijk Wetboek vormen de wettelijke basis voor alle vaststellingsovereenkomsten in Nederland.
Naast deze algemene regels kent de wet ook specifieke bepalingen voor vaststellingsovereenkomsten bij massaschades (artikelen 7:907 tot en met 7:910 BW), maar die zijn voor de meeste arbeidsrechtelijke situaties niet relevant.
Artikel 7:900 BW - De definitie
Artikel 7:900 BW geeft de wettelijke definitie van de vaststellingsovereenkomst:
"Bij een vaststellingsovereenkomst binden partijen, ter beëindiging of ter voorkoming van onzekerheid of geschil omtrent hetgeen tussen hen rechtens geldt, zich jegens elkaar aan een vaststelling daarvan, bestemd om ook te gelden voor zover zij van de tevoren bestaande rechtstoestand mocht afwijken."
Uitleg in begrijpelijke taal
De wettekst klinkt ingewikkeld, maar de kern is eenvoudig. Een vaststellingsovereenkomst is een overeenkomst waarbij:
- Twee partijen met elkaar afspraken maken
- Om een geschil op te lossen of onzekerheid weg te nemen
- Ze leggen vast wat er tussen hen geldt
- Dit geldt ook als de afspraken afwijken van wat juridisch gezien zou gelden
Praktische betekenis
In de context van arbeidsrecht betekent dit dat werkgever en werknemer samen kunnen afspreken hoe het dienstverband eindigt, zonder tussenkomst van de rechter of het UWV. Ze maken zelf de regels, binnen bepaalde grenzen.
Het bijzondere is dat partijen mogen afwijken van wat "juridisch gezien" zou gelden. Stel dat u volgens de wet recht zou hebben op een bepaald bedrag, dan kunt u in een vaststellingsovereenkomst een ander bedrag afspreken. Deze afspraak is dan bindend.
Artikel 7:901 BW - Vormvereisten
Artikel 7:901 BW regelt de vormvereisten voor een vaststellingsovereenkomst:
"Tenzij uit de wet anders voortvloeit, zijn voor de totstandkoming van een vaststellingsovereenkomst en voor de wijze waarop zij kan worden bewezen, geen andere vereisten gesteld dan de algemene voor overeenkomsten geldende."
Wat betekent dit?
Dit artikel zegt dat voor een vaststellingsovereenkomst geen bijzondere vormvereisten gelden. In principe kan een vaststellingsovereenkomst mondeling worden gesloten, net als andere overeenkomsten.
In de praktijk is dit anders. Bij arbeidsrechtelijke vaststellingsovereenkomsten geldt op grond van artikel 7:670b BW dat de overeenkomst schriftelijk moet zijn. Dit is een extra vereiste specifiek voor het beëindigen van arbeidsovereenkomsten.
Let op: schriftelijkheidsvereiste
Voor vaststellingsovereenkomsten die een arbeidsovereenkomst beëindigen, geldt wél een schriftelijkheidsvereiste. Dit staat in artikel 7:670b BW. Een mondelinge afspraak over beëindiging van uw arbeidsovereenkomst is niet rechtsgeldig.
Artikel 7:902 BW - Afwijken van dwingend recht
Artikel 7:902 BW bevat een bijzondere bepaling:
"Een vaststelling ter beëindiging van onzekerheid of geschil op vermogensrechtelijk gebied is ook geldig als zij in strijd mocht blijken met dwingend recht, tenzij zij tevens naar inhoud of strekking in strijd komt met de goede zeden of de openbare orde."
Afwijken van dwingend recht
Dit is een opmerkelijke bepaling. Normaal gesproken kunt u niet afwijken van dwingend recht. Maar bij een vaststellingsovereenkomst kan dit wel, mits:
- Het gaat om vermogensrechtelijke aangelegenheden (zoals geld of eigendom)
- De afspraak niet in strijd is met de goede zeden
- De afspraak niet in strijd is met de openbare orde
Praktisch voorbeeld
Stel dat u volgens de wet recht zou hebben op een bepaalde vergoeding, maar u spreekt in de vaststellingsovereenkomst een lagere vergoeding af. Deze afspraak is dan toch geldig, ook al wijkt hij af van dwingend recht.
Dit werkt niet onbeperkt. Afspraken die echt onredelijk zijn of die fundamentele rechten schenden, kunnen alsnog ongeldig zijn wegens strijd met de goede zeden of openbare orde.
Artikel 7:903 BW - Bindende kracht
Artikel 7:903 BW gaat over de bindende kracht van de vaststelling:
"Een vaststelling, tot stand gekomen krachtens een beslissing van partijen gezamenlijk of van een hunner, bindt partijen ook voor zover zij van de tevoren bestaande rechtstoestand mocht afwijken."
Wat betekent dit?
Dit artikel bevestigt dat de gemaakte afspraken bindend zijn, ook als ze afwijken van wat juridisch zou hebben gegolden. Als u eenmaal tekent, bent u gebonden aan de afspraken, zelfs als achteraf blijkt dat u volgens de wet meer had kunnen krijgen.
Dit onderstreept het belang van goede juridische controle vóórdat u tekent. Achteraf kunt u moeilijk terugkomen op gemaakte afspraken.
Artikel 7:904 BW - Vernietigbaarheid
Artikel 7:904 BW biedt een uitweg als de vaststelling onredelijk uitpakt:
"Indien gebondenheid aan een beslissing van een partij of van een derde in verband met inhoud of wijze van totstandkoming daarvan in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn, is die beslissing vernietigbaar."
Wanneer kunt u vernietigen?
Als een vaststellingsovereenkomst naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is, kan deze worden vernietigd. Dit is een hoge drempel. Het gaat om situaties waarin:
- De inhoud van de overeenkomst extreem onredelijk is
- De wijze van totstandkoming niet deugde (bijvoorbeeld onder grote druk of misleiding)
- Het in de gegeven omstandigheden onaanvaardbaar is om iemand aan de afspraken te houden
Vernietiging in de praktijk
In de praktijk wordt niet snel vernietigd. De rechter zal kijken naar alle omstandigheden, waaronder:
- Had u juridische bijstand?
- Heeft u de bedenktijd gebruikt?
- Was er sprake van dwang of misleiding?
- Hoe groot is het verschil met wat redelijk zou zijn?
Artikel 7:905 BW - Onvoorziene omstandigheden
Artikel 7:905 BW gaat over de mogelijkheid van aanvulling bij onvoorziene omstandigheden:
"Indien de omstandigheden die partijen bij het aangaan van de overeenkomst voor ogen stonden, zich niet of niet geheel hebben verwezenlijkt, en een vaststelling derhalve krachtens de overeenkomst niet is tot stand gekomen, kan de rechter, op verlangen van een der partijen, haar tot stand brengen op de wijze die het meest in overeenstemming is met de strekking van de overeenkomst."
Wat betekent dit?
Als bepaalde omstandigheden die partijen voor ogen hadden zich niet voordoen, en daardoor geen volledige vaststelling tot stand is gekomen, kan de rechter de overeenkomst aanvullen. Dit komt in de praktijk bij arbeidsrechtelijke vaststellingsovereenkomsten weinig voor.
Artikel 7:906 BW - Overeenkomstige toepassing
Artikel 7:906 BW bepaalt dat de regels uit deze titel ook kunnen gelden voor vaststellingen die geen overeenkomst zijn:
"De bepalingen van deze titel vinden overeenkomstige toepassing, wanneer een vaststelling haar rechtsgrond elders dan in een overeenkomst vindt."
Wat betekent dit?
Dit artikel zorgt ervoor dat de regels voor vaststellingsovereenkomsten ook van toepassing kunnen zijn op andere vormen van vaststelling, bijvoorbeeld wanneer een derde partij (zoals een arbiter of bindend adviseur) een beslissing neemt.
Belang voor arbeidsrecht
De artikelen 7:900-906 BW zijn van groot belang voor het arbeidsrecht. Ze maken het mogelijk dat werkgever en werknemer samen tot een oplossing komen bij het beëindigen van het dienstverband.
Voordelen van de wettelijke regeling
- Partijautonomie: Partijen kunnen zelf hun afspraken maken
- Flexibiliteit: Afwijken van dwingend recht is mogelijk
- Efficiëntie: Geen lange procedures bij rechter of UWV nodig
- Zekerheid: Bindende afspraken waar beide partijen aan gehouden zijn
Beperkingen
- Goede zeden en openbare orde: Afspraken mogen hier niet mee in strijd zijn
- Schriftelijkheidsvereiste: Voor beëindiging arbeidsovereenkomst (7:670b BW)
- Bedenktijd: Werknemer heeft 14 dagen bedenktijd (7:670b BW)
- Vernietigbaarheid: Bij onaanvaardbare uitkomsten
De samenhang met artikel 7:670b BW
Naast de artikelen 7:900-906 BW is artikel 7:670b BW cruciaal voor arbeidsrechtelijke vaststellingsovereenkomsten. Dit artikel regelt specifiek de beëindiging van de arbeidsovereenkomst met wederzijds goedvinden en bepaalt:
- De overeenkomst moet schriftelijk zijn
- De werknemer heeft 14 dagen bedenktijd
- De werkgever moet de werknemer wijzen op de bedenktijd
- Zonder die vermelding is de bedenktijd 21 dagen
Twee wettelijke grondslagen
Een arbeidsrechtelijke vaststellingsovereenkomst moet voldoen aan zowel de artikelen 7:900-906 BW (algemene regels vaststellingsovereenkomst) als artikel 7:670b BW (specifieke regels beëindiging arbeidsovereenkomst). Beide regelingen vullen elkaar aan.
Veelgestelde vragen
Is een vaststellingsovereenkomst altijd bindend?
Ja, in principe is een vaststellingsovereenkomst bindend voor beide partijen. Alleen in uitzonderlijke gevallen, wanneer de uitkomst naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is, kan de overeenkomst worden vernietigd.
Kan ik afwijken van mijn wettelijke rechten?
Ja, dat kan bij een vaststellingsovereenkomst. Artikel 7:902 BW maakt dit mogelijk. Wel moet de afspraak niet in strijd zijn met de goede zeden of openbare orde.
Moet een vaststellingsovereenkomst schriftelijk zijn?
Voor algemene vaststellingsovereenkomsten niet per se, maar voor het beëindigen van een arbeidsovereenkomst wel. Dit staat in artikel 7:670b BW.
Wat als ik onder druk heb getekend?
Als de wijze van totstandkoming niet deugde (onder dwang, misleiding, etc.), kan de overeenkomst mogelijk worden vernietigd op grond van artikel 7:904 BW of de algemene regels voor wilsgebreken.
Conclusie
De artikelen 7:900-906 BW vormen de wettelijke basis voor de vaststellingsovereenkomst. Ze geven partijen de vrijheid om zelf afspraken te maken, zelfs als die afwijken van dwingend recht. Voor arbeidsrechtelijke vaststellingsovereenkomsten gelden daarnaast de specifieke regels uit artikel 7:670b BW.
Het is belangrijk om te begrijpen dat een vaststellingsovereenkomst bindend is. Laat daarom altijd een vaststellingsovereenkomst controleren vóórdat u tekent. Achteraf terugkomen op gemaakte afspraken is zeer moeilijk.