Bij bedrijfseconomisch ontslag mag de werkgever niet zelf bepalen wie er wordt ontslagen. De wet schrijft het afspiegelingsbeginsel voor: een selectiemethode die zorgt voor een eerlijke verdeling van het ontslag over verschillende leeftijdsgroepen. In dit artikel leest u hoe het afspiegelingsbeginsel werkt en wat uw rechten zijn.
Wat is het afspiegelingsbeginsel?
Het afspiegelingsbeginsel is een wettelijk verplichte selectiemethode die werkgevers moeten toepassen bij bedrijfseconomisch ontslag. Het zorgt ervoor dat de leeftijdsopbouw van het personeel na het ontslag ongeveer hetzelfde blijft als ervoor.
Het doel is om te voorkomen dat werkgevers selectief ontslaan. Zonder het afspiegelingsbeginsel zouden werkgevers geneigd kunnen zijn om:
- Alleen oudere, duurdere werknemers te ontslaan
- Alleen jongere werknemers met een kort dienstverband te ontslaan
- Op basis van persoonlijke voorkeuren te selecteren
De vijf leeftijdsgroepen
Bij het afspiegelingsbeginsel worden werknemers ingedeeld in vijf leeftijdsgroepen:
| Groep | Leeftijd |
|---|---|
| 1 | 15 tot 25 jaar |
| 2 | 25 tot 35 jaar |
| 3 | 35 tot 45 jaar |
| 4 | 45 tot 55 jaar |
| 5 | 55 jaar tot AOW-leeftijd |
Binnen elke leeftijdsgroep wordt gekeken naar werknemers met uitwisselbare functies. De werknemer met het kortste dienstverband binnen de leeftijdsgroep komt als eerste voor ontslag in aanmerking.
Hoe werkt de selectie?
De selectie bij het afspiegelingsbeginsel verloopt in een aantal stappen:
Stap 1: Bepaal de uitwisselbare functies
Eerst bepaalt de werkgever welke functies uitwisselbaar zijn. Uitwisselbare functies zijn functies die:
- Vergelijkbaar zijn qua inhoud
- Vergelijkbare kennis en vaardigheden vereisen
- Vergelijkbare competenties vereisen
- Gelijkwaardig zijn qua niveau en beloning
Let op: het gaat om uitwisselbare functies, niet om uitwisselbare medewerkers. De vraag is of iemand anders uw functie zou kunnen uitoefenen, niet of u een andere functie zou kunnen doen.
Stap 2: Verdeel werknemers over leeftijdsgroepen
Alle werknemers met uitwisselbare functies worden ingedeeld in de vijf leeftijdsgroepen.
Stap 3: Bereken het aantal ontslagen per groep
Per leeftijdsgroep wordt berekend hoeveel werknemers er moeten worden ontslagen, zodat de verhoudingen tussen de leeftijdsgroepen gelijk blijven.
Stap 4: Selecteer binnen elke groep
Binnen elke leeftijdsgroep komt de werknemer met het kortste dienstverband als eerste voor ontslag in aanmerking: "last in, first out".
Voorbeeld afspiegeling
Een bedrijf heeft 20 magazijnmedewerkers verdeeld over de leeftijdsgroepen. Er moeten 5 mensen worden ontslagen. Per leeftijdsgroep wordt dan 1 werknemer geselecteerd (de meest recent aangenomen). Zo blijft de leeftijdsopbouw in verhouding gelijk.
De ontslagvolgorde
Voordat het afspiegelingsbeginsel wordt toegepast, bepaalt de wet een algemene ontslagvolgorde. Bepaalde groepen werknemers moeten als eerste worden ontslagen:
Groep 1: Externe medewerkers
Als eerste moeten externe medewerkers worden ontslagen, zoals:
- Uitzendkrachten
- Gedetacheerden
- ZZP'ers
- Ingeleend personeel
Groep 2: AOW-gerechtigden
Werknemers die de AOW-leeftijd hebben bereikt, komen als tweede voor ontslag in aanmerking.
Groep 3: Nul-urencontracten
Werknemers met een nul-urencontract of oproepcontract komen als derde.
Groep 4: Korte tijdelijke contracten
Werknemers met een tijdelijk contract dat binnen 26 weken afloopt, komen als vierde.
Groep 5: Overige werknemers
Pas als bovenstaande groepen zijn "leeggemaakt", wordt het afspiegelingsbeginsel toegepast op de overige werknemers.
Uitwisselbare functies
Een cruciaal begrip bij het afspiegelingsbeginsel is "uitwisselbare functies". De werkgever moet bepalen welke functies onderling uitwisselbaar zijn.
Criteria voor uitwisselbaarheid
- Functie-inhoud: Wat houdt het werk in? Welke taken worden verricht?
- Kennis en vaardigheden: Welke opleiding en ervaring is nodig?
- Competenties: Welke gedragskenmerken zijn vereist?
- Niveau: Op welk niveau wordt de functie uitgevoerd?
- Beloning: Hoe wordt de functie beloond?
Discussie over uitwisselbaarheid
De vraag welke functies uitwisselbaar zijn, leidt regelmatig tot discussie. Werkgevers proberen soms functies als niet-uitwisselbaar te bestempelen om bepaalde werknemers te kunnen ontslaan. Als werknemer kunt u dit aanvechten.
Let op de functiebeschrijving
De beoordeling van uitwisselbaarheid gebeurt op basis van de officiële functiebeschrijving, niet op basis van hoe u de functie feitelijk uitoefent. Controleer of uw functiebeschrijving klopt en actueel is.
Uitzonderingen op het afspiegelingsbeginsel
In bepaalde situaties kan van het afspiegelingsbeginsel worden afgeweken:
Cao-regeling
In een cao kunnen andere selectieregels zijn opgenomen. Dit kan alleen als er ook een onafhankelijke cao-commissie is die het ontslag vooraf toetst.
Onmisbare werknemer
Een werkgever kan een beroep doen op de hardheidsclausule voor werknemers die onmisbaar zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor werknemers met bijzondere kennis of vaardigheden die niet gemakkelijk vervangbaar zijn.
Werken onder leiding van derden
Voor werknemers die onder toezicht en leiding van een derde werken (zoals bij detachering), kan de hardheidsclausule worden toegepast als de derde specifiek om deze werknemer vraagt.
Stoelendans-methode
Bij een reorganisatie waarbij functies veranderen, kan soms de stoelendans-methode worden toegepast: werknemers kunnen solliciteren op nieuwe functies, waarbij kwaliteit en geschiktheid bepalen wie wordt aangenomen.
Het UWV en afspiegeling
Bij een ontslagaanvraag wegens bedrijfseconomische redenen toetst het UWV of het afspiegelingsbeginsel correct is toegepast.
Onderbouwing door werkgever
De werkgever moet gedetailleerd onderbouwen:
- Welke functies uitwisselbaar zijn en waarom
- Hoeveel werknemers er per leeftijdsgroep zijn
- Hoeveel werknemers er per groep moeten worden ontslagen
- Welke werknemers zijn geselecteerd en op basis van welke dienstjaren
Gevolgen van fouten
Als het UWV constateert dat het afspiegelingsbeginsel niet correct is toegepast, zal het de ontslagvergunning weigeren. De werkgever moet dan opnieuw afspiegelen en een nieuwe aanvraag indienen.
Afspiegeling en vaststellingsovereenkomst
Bij een vaststellingsovereenkomst speelt het afspiegelingsbeginsel ook een rol, al is de situatie iets anders:
Geen formele toetsing
Bij een vaststellingsovereenkomst toetst het UWV niet of de afspiegeling correct is. U stemt immers zelf in met het ontslag.
Onderhandelingspositie
Als het afspiegelingsbeginsel niet correct is toegepast en u eigenlijk niet voor ontslag in aanmerking had mogen komen, geeft dit u een sterke onderhandelingspositie. De werkgever weet dat hij via het UWV niet zou slagen.
Bezwaar maken
Als u twijfelt of de afspiegeling correct is, kunt u:
- Weigeren om de vaststellingsovereenkomst te tekenen
- Onderhandelen over betere voorwaarden
- De werkgever dwingen om naar het UWV te gaan
Tip: laat de afspiegeling controleren
Als u een vaststellingsovereenkomst krijgt aangeboden na boventalligverklaring, laat dan controleren of de afspiegeling correct is. Fouten komen regelmatig voor en geven u onderhandelingsruimte.
Veelgestelde vragen
Mag mijn werkgever kiezen wie hij ontslaat?
Nee, bij bedrijfseconomisch ontslag moet de werkgever het afspiegelingsbeginsel toepassen. Hij mag niet vrij kiezen wie hij ontslaat.
Wat als ik het langste dienstverband heb?
Een lang dienstverband beschermt u binnen uw leeftijdsgroep. U komt pas voor ontslag in aanmerking als werknemers met een korter dienstverband in uw groep al zijn geselecteerd.
Kan ik bezwaar maken tegen de selectie?
Ja, als u denkt dat het afspiegelingsbeginsel niet correct is toegepast, kunt u dit aanvechten. Bij een UWV-procedure kunt u verweer voeren, bij een vaststellingsovereenkomst kunt u weigeren te tekenen.
Geldt afspiegeling ook bij een vaststellingsovereenkomst?
Formeel niet, omdat u zelf instemt. Maar als de afspiegeling niet klopt, geeft dit u een sterke onderhandelingspositie.
Wat zijn uitwisselbare functies?
Functies die vergelijkbaar zijn qua inhoud, vereiste kennis, competenties, niveau en beloning. De beoordeling is gebaseerd op de functiebeschrijving.
Conclusie
Het afspiegelingsbeginsel is een wettelijke selectiemethode die werkgevers moeten toepassen bij bedrijfseconomisch ontslag. Het zorgt voor een eerlijke verdeling over leeftijdsgroepen, waarbij binnen elke groep de werknemer met het kortste dienstverband als eerste voor ontslag in aanmerking komt.
Als u een vaststellingsovereenkomst krijgt na boventalligverklaring, is het verstandig om de afspiegeling te laten controleren. Fouten in de toepassing geven u een sterkere onderhandelingspositie. Laat uw vaststellingsovereenkomst controleren door een specialist die ook de afspiegeling kan beoordelen.